1. Chemisch Profiel (Moleculaire structuur, halfwaardetijd)
- Werkzame stof: clomifeencitraat (gebruikelijke handelsnaam: Clomid; werkzame component clomifeen, racemisch mengsel).
- Chemische klasse: niet‑steroïdaal triphenylethyleenderivaat; selectieve oestrogeenreceptormodulator (SERM).
- Chemische naam (algemeen): clomifeen (racemisch mengsel van cis‑ en trans‑isomeren; zuclomifeen en enclomifeen). Clomifeencitraat = clomifeen (base) gecombineerd met citroenzuur.
- Molecuulformule: clomifeen (base) C26H28ClNO; clomifeencitraat overeenkomend met de citraat‑saltsamenstelling.
- Molecuulmassa: clomifeen (base) ≈ 405,96 g·mol−1; clomifeencitraat (saltsamenstelling) ≈ 598,09 g·mol−1.
- Structuurkenmerken: triphenylethyleenskelet met een chlorosubstitutie en een diethylaminoethoxy‑zijketen; bestaat uit twee geometrische isomeren:
- Enclomifeen (trans‑isomeer)
- Zuclomifeen (cis‑isomeer)
- Farmacokinetische opmerking halfwaardetijd:
- De eliminatiekenmerken variëren per isomeer. Enclomifeen heeft een relatief korte halfwaardetijd (kortere, in de orde van uren), terwijl zuclomifeen aanzienlijk langer in het lichaam aanwezig blijft (dagen).
- De samengestelde/eliminatiehalfwaardetijd van clomifeen wordt doorgaans gerapporteerd als lang (gemiddeld meerdere dagen); vaak wordt voor de totale bloedspiegel een effectieve halfwaardetijd van circa 5–7 dagen genoemd vanwege het langdurige effect van de zuclomifeen‑component en enterohepatische recirculatie. Exacte waarden verschillen tussen studies en patiëntenpopulaties.
2. Klinische Farmacologie (Werkingsmechanisme)
- Klasse en doelmolecuul: clomifeen is een selectieve oestrogeenreceptormodulator (SERM) met zowel antagonist‑ als partiële agonistische eigenschappen afhankelijk van weefseltype.
- Primair werkingsmechanisme:
- In het hypothalamus‑niveau functioneert clomifeen primair als een oestrogeenreceptorantagonist. Door blokkade van endogene oestrogeenfeedback op de hypothalamus wordt de pulsatieve afgifte van gonadotropine‑releasing hormone (GnRH) verhoogd.
- Verhoogde GnRH stimuleert de hypofyse voor verhoogde secretie van luteïniserend hormoon (LH) en follikelstimulerend hormoon (FSH).
- Verhoogde FSH‑ en LH‑concentraties bevorderen follikelontwikkeling en ovulatie bij vrouwen met anovulatie of oligo‑ovulatie.
- Perifere weefseleffecten:
- Clomifeen kan partiële agonistische of antagonistische effecten hebben op endometrium en cervixslijm, hetgeen mogelijk invloed heeft op de endometriumdikte en cervixsecreet (potentiële nadelige effecten op implantatie of spermatozoïde passage in sommige gebruikers).
- Farmacokinetiek relevant voor werking:
- Goede orale opname; maximale plasmaconcentraties gewoonlijk enkele uren na inname.
- Hoog eiwitgebonden (zeer grote fractie).
- Hepatische biotransformatie; aanwezigheid van actieve metabolieten en enterohepatische recirculatie draagt bij aan de lange werkingsduur.
- Eliminatie voornamelijk via feces; nierexcretie van parent drug relatief laag.
- Klinische consequenties:
- Therapeutische effecten manifesteren zich meestal binnen één cyclus, maar door langere eliminatie van bepaalde isomeren kan farmacologische activiteit en detecteerbare plasmaconcentraties weken tot maanden aanhouden na behandeling.
- Variabiliteit in respons is afhankelijk van onderliggend aandoeningstype (bijv. PCOS), BMI, en pharmacogenetische factoren.
3. Opslag & Stabiliteit
- Aanbevolen opslagcondities (algemeen voor tabletten):
- Bewaren op kamertemperatuur, bij voorkeur 15–25 °C (of volgens fabrikantetikettering).
- Beschermen tegen langdurige blootstelling aan vocht en direct licht.
- In oorspronkelijke verpakking houden om vochtabsorptie te beperken.
- Tegen vorst beschermen; niet in koelkast tenzij fabrikant anders aangeeft.
- Stabiliteit:
- In vaste doseringsvorm (tabletten) stabiel onder normale kamertemperatuur en drogere condities; houdbaarheid in de regel 2–3 jaar afhankelijk van product en primaire verpakking.
- In oplossing (bij b.v. bereidingen voor toediening) is clomifeen minder stabiel; hydrolyse en adsorptie aan glas/plastic kunnen optreden—dergelijke toedieningsvormen dienen alleen na validatie en volgens formulariumrichtlijnen gebruikt te worden.
- Blootstelling aan hoge temperaturen, hoge luchtvochtigheid of direct zonlicht kan degradatie bevorderen; verpakking en batchhoudbaarheidsgegevens van de fabrikant bepalen definitieve opslaginstructies.
- Veiligheidsopmerking:
- Afval en verlopen product conform lokale voorschriften voor farmaceutische afvalstoffen afvoeren.
4. Algemene Informatie (Medische toepassingen)
- Indicaties (geaccepteerde toepassingen):
- Primair: stimulatie van ovulatie bij vrouwen met anovulatie of onregelmatige ovulaties (bijvoorbeeld bij polycysteus ovariumsyndroom) die willen achterhalen of ovulatie kan worden geïnduceerd.
- Wordt gebruikt in vruchtbaarheidsmanagement als onderdeel van behandelingsprotocollen (monotherapie of in combinatie met andere interventies zoals intra‑uteriene inseminatie).
- Off‑label/alternatieve toepassingen:
- Beperkte, soms off‑label toepassing bij mannen met functionele hypogonadotroop hypogonadisme om endogene testosteronproductie via verhoging van LH/FSH te stimuleren.
- Dosering (indicatieve, richtlijn‑vormig):
- Gebruikelijke startdosering bij vrouwen: 50 mg oraal eenmaal daags gedurende 5 dagen, doorgaans gestart op dag 3–5 van de cyclus. Indien onvoldoende respons kan dosering verhoogd worden (bijv. tot 100 mg/ dag) onder medische supervisie. Doseringsregimes verschillen tussen protocollen en moeten worden begeleid door vruchtbaarheidspecialist.
- Behandelduur en aantal cycli beperkt door veiligheids‑ en effectiviteitscriteria; behandeling langer dan aanbevolen zonder adequate monitoring wordt niet aanbevolen.
- Contra‑indicaties en voorzorgen (belangrijkste punten):
- Contra‑indicaties: bekende leverdysfunctie of leverziekte, abnormale vaginale bloedingen zonder duidelijke oorzaak, zwangerschap (clomifeen is teratogeenrisico bij achterafgebruik tijdens zwangerschap), oestrogeen‑gevoelige tumoren waar behandeling met oestrogeenmodulator contra‑indicatief is, overgevoeligheid voor clomifeen of hulpstoffen.
- Voorzorgsmaatregelen: monitoring van ovariumrespons (ultrasound) vanwege risico op ovarieel hyperstimulerend syndroom (OHSS) en ovariumhyperstimulatie/ovariële vergroting; aandacht voor visusstoornissen (visusveranderingen vereisen onmiddellijke stopzetting); beoordeling van leverfunctie bij vermoeden van hepatotoxiciteit; aandacht voor verhoogd risico op meerlingen (met name tweelingen).
- Bijwerkingen (veelvoorkomende en klinisch relevante):
- Vaak: opvliegers, abnormale uteriene bloedingen of spotting, buikkrampen/ovariële pijn, misselijkheid, vermoeidheid.
- Minder vaak/ernstig: visusstoornissen, ovariumcysten/ovariële vergroting, OHSS (in ernstige gevallen ziekenhuisopname). Verhoogde kans op meerlingzwangerschappen.
- Interacties en monitoring:
- Interacties: co‑medicatie die invloed heeft op levermetabolisme kan plasmaconcentraties wijzigen; specifieke CYP‑interacties dienen per middelenlijst te worden gecontroleerd.
- Monitoring: ovulatiebeoordeling (ultrasound, hormonale metingen), periodic assessment van klachten (visus, buikpijn), bij langere behandeling beoordeling van leverfunctie en opvolging voor zwangerschap.
- Zwangerschap en lactatie:
- Gebruik tijdens zwangerschap is gecontra‑indiceerd; clomifeen wordt toegediend om ovulatie te stimuleren vóór conceptie. Bij vermoedelijke zwangerschap directe stopzetting en evaluatie vereist.
- Bij lactatie wordt terughoudendheid geadviseerd omdat veiligheid voor de zuigeling niet volledig vastgesteld is; gebruik alleen indien duidelijk noodzakelijk en na risico‑batenafweging.
- Klinische effectiviteit:
- Clomifeen is in klinische studies effectief aangetoond in het induceren van ovulatie bij geselecteerde groepen anovulatorische vrouwen; succesvolle zwangerschapskansen variëren met onderliggende pathologie en patiëntkenmerken.
Opmerking: Deze monografie geeft een samenvatting van chemische, farmacologische en praktische informatie. Voor patiëntspecifieke behandelingsbeslissingen, doseringsaanpassingen en monitoring moet de voorschrijvende specialist of het lokale formularium worden geraadpleegd en de actuele productinformatie van de fabrikant gevolgd.
