Groeihormoon

Overzicht

Groeihormoon (GH), ook bekend als somatropine of somatotropine, is een peptidehormoon dat primair wordt geproduceerd door de somatotrofe cellen in de voorste hypofyse (adenohypofyse). Bij mensen wordt synthetische recombinant humane groeihormoon (rhGH, vaak aangeduid als somatropine of “HGH”) gebruikt voor behandeling van diverse groeistoornissen en endocriene aandoeningen. GH speelt een centrale rol in groei, metabolisme en weefselherstel, grotendeels via directe effecten op weefsels en indirecte effecten gemedieerd door insuline-achtige groeifactor 1 (IGF-1), die voornamelijk in de lever wordt geproduceerd.

Belangrijke punten:

• Endogeen GH wordt pulsatief uitgescheiden, vooral ’s nachts tijdens diepe slaap.
• Recombinant HGH wordt medisch toegepast bij zowel kinderen als volwassenen bij specifieke indicaties.
• Misbruik van HGH komt voor in sport/esthetiek en is gereguleerd en vaak verboden door sportautoriteiten.

Chemische Eigenschappen

Hoewel GH geen eenvoudige chemische formule heeft zoals kleine organische moleculen, kan het worden beschreven op basis van zijn aminozuursequentie en structuur:

• Type: Proteïne (polypeptide)
• Aminozuurresidu’s: Menselijke groeihormoon bestaat uit 191 aminozuren.
• Molecuulgewicht: Ongeveer 22 kDa (22.124 Da voor het 22 kDa isoform).
• Structuur: Besteht uit een enkele keten met vier α-helixmotieven en verbindingslussen; de tertiaire structuur is cruciaal voor receptorbinding.
• Isoformen: Post-translationele varianten en proteolytische fragmenten kunnen in bloed circuleren; er zijn meerdere isoformen (bijv. 22 kDa en 20 kDa).
• Recombinant product: rhGH wordt meestal geproduceerd in bacteriële (E. coli) of eukaryote expression systemen en is identiek aan het humane 22 kDa isoform of licht aangepast.

Tabel — Belangrijke fysico‑chemische gegevens

Werkingsmechanisme

Groeihormoon oefent effecten uit via twee hoofdmechanismen: directe receptorgemedieerde effecten en indirecte effecten via IGF-1.

• Receptorbinding:

  • GH bindt aan het groeihormoonreceptor (GHR), een membraanreceptor van de cytokine-receptor superfamilie, die voorkomt op veel celtypen (lever, spier, bot, vet).
  • GH binding induceert receptor-dimerisatie en activatie van gecorreleerde Januskinase 2 (JAK2), die leidt tot fosforylering en activatie van STAT-eiwitten (vooral STAT5).
  • Geactiveerde STATs transloceren naar de kern en reguleren genexpressie, waaronder genen die coderen voor IGF-1 en groeiregulerende eiwitten.

• Indirecte effecten via IGF-1:

  • GH stimuleert voornamelijk de synthese en secretie van IGF-1 in de lever; IGF-1 is verantwoordelijk voor veel van de langdurige groeiprocessen (botgroei, chondrocytenproliferatie).
  • IGF-1 werkt via de IGF1-receptor en heeft anabole effecten op spier en bot.

• Metabole effecten:

  • GH verhoogt lipolyse door stimulatie van hormoongevoelige lipase en vermindert vetopslag.
  • Het heeft diabetogene effecten: vermindering van insulinegevoeligheid en toename van gluconeogenese in de lever.
  • GH bevordert eiwitsynthese en remt proteolyse in spierweefsel, wat bijdraagt aan anabole eigenschappen.

• Regulatie:

  • GH secretie wordt positief gereguleerd door groeihormoon-releasing hormone (GHRH) en negatief door somatostatine.
  • Andere regulatoren: ghreline (stimuleert GH-afgifte), voedingstoestand, slaap, stress, en IGF-1 (negatieve terugkoppeling).

Medische Informatie

Indicaties, formuleringen en dosering:

• Indicaties (voorbeelden met goedgekeurde indicaties in veel landen):
  • Kinderen: primair GH-deficiëntie, Turner syndroom, chronische nierinsufficiëntie (groeirestrictie), intra-uteriene groeirestrictie (postnataal uitgestelde groei), Prader-Willi syndroom (onder specifieke voorwaarden).
  • Volwassenen: bewezen GH-deficiëntie (hypofyse insuficiëntie), syndromen met cachexie of spierverlies in bepaalde chronische ziekten (soms off-label of via beperkte indicaties).
• Toediening:
  • Subcutane (SC) injectie is gebruikelijk; intramusculair (IM) mogelijk in sommige formuleringen.
  • Dagschema: vaak eenmaal daags, bij voorkeur ’s avonds om natuurlijke pulsatie te imiteren. Doseringsrange varieert sterk per indicatie, lichaamsgewicht en respons.
• Monitoren en follow-up:
  • Serum-IGF-1 wordt vaak gebruikt om dosering en effectiviteit te monitoren.
  • Regelmatige controle van bloedglucose, lipiden, schildklierfunctie, en bij kinderen van groeisnelheid en botleeftijd.
• Effectiviteit:
  • Bij kinderen met GH-deficiëntie normaliseert rhGH groeisnelheden en eindlengte kan verbeteren.
  • Bij volwassenen kan therapie leiden tot verbeteringen in lichaamssamenstelling (toename vetvrije massa, vermindering vetmassa), botdichtheid en kwaliteit van leven-indicatoren; metabolische bijwerkingen kunnen optreden.

Off-label en controverse:

• Gebruik in sport en esthetiek om spiermassa of vetverlies te bevorderen is wijdverbreid maar controversieel en in veel sporten verboden. Bewijs voor aanzienlijke prestatieverbetering bij gezonde volwassenen is gemengd.
• Gebruik voor anti‑aging doeleinden is niet goedgekeurd en medisch niet aangeraden vanwege risico’s en onvoldoende bewijs.

Veiligheidsprofiel

Bijwerkingen en risico’s:

• Veelvoorkomende bijwerkingen:
  • Oedeem (perifeer), pijn/gevoeligheid op injectieplaats, gewrichtspijn, myalgie, paresthesieën.
• Metabole effecten:
  • Verhoogde insulineresistentie en hyperglykemie; mogelijk precipiteren of verergeren van type 2 diabetes mellitus.
  • Veranderingen in lipidenprofiel.
• Neurologische/orthopedische complicaties:
  • Carpaletunnelsyndroom, verhoogde intracraniële druk (pseudotumor cerebri) is zeldzaam maar gedocumenteerd.
  • Bij kinderen kan overmatige GH dosering leiden tot abnormale groeipatronen of scoliose-progressie.
• Oncologisch risico:
  • Epidemiologisch onderzoek naar GH en risico op kanker levert gemengde resultaten. GH en IGF-1 zijn mitogene en anti-apoptotische factoren in cellulaire modellen; theoretisch kan chronische verhoging van IGF-1 bijdragen aan tumorprogressie of -recidief.
  • Contra-indicatie voor actieve maligniteit en patiënten met recente voorgeschiedenis van kanker; zorgvuldigheid en interdisciplinaire beoordeling aanbevolen bij patiënten met hoog risico.
• Specifieke populaties:
  • Prader-Willi: verhoogd risico op overlijden bij sommige klinische scenario’s met ademhalingsproblemen; strikte indicatiestelling en monitoring vereist.
• Immunogeniciteit:
  • Antistofvorming tegen rhGH is zeldzaam en meestal klinisch irrelevant bij moderne formuleringen, maar kan in theorie de effectiviteit verminderen.
• Contra-indicaties:
  • Actieve maligniteit, ongecontroleerde diabetess, actieve proliferatieve retinopathie, ernstige niet-gecorrigeerde endocriene stoornissen (bijv. niet-gestabiliseerde schildklierafwijkingen), en overgevoeligheid voor het product.

Tabel — Bijwerkingen (selectie)

Interacties en voorzorgsmaatregelen:

• Schildklierfunctie: GH kan perifere conversie van T4 naar T3 beïnvloeden; monitoren en mogelijk aanvullen van schildklierhormoon is noodzakelijk bij hypothyreoïdie.
• Glucosemetabolisme: dosisaanpassing en monitoring bij diabetesmedicatie kunnen nodig zijn.
• Corticosteroïden: chronische glucocorticoïdbehandeling kan GH-effecten verlagen en groeirespons verminderen.

Juridische Status

Regelgeving varieert per land, maar algemene punten:

• Medisch voorschrift: Recombinant HGH is in vrijwel alle landen een geneesmiddel op recept en mag alleen worden verstrekt voor goedgekeurde medische indicaties na beoordeling door een arts.
• Controledistributie: Vanwege potentieel misbruik en veiligheidsrisico’s zijn veel formuleringen streng gereguleerd en onderworpen aan speciale voorschrijfs- en monitoringsvereisten.
• Sportregelgeving:
  • Wereldantidopingagentschap (WADA) verbiedt het gebruik van exogene GH (somatropine) in competities. Detectiemethoden bestaan uit isoformebased tests (identificatie van abnormale verhoudingen van 22 kDa/andere isoformen) en biomarker-benchmarks.
• Strafrechtelijke aspecten:
  • Producentie, distributie en verkoop buiten gereguleerde medische kanalen kan leiden tot strafrechtelijke vervolging in veel jurisdicties.
• Complementaire regelgeving:
  • Online handel in rhGH is veelvuldig, maar veel producten die via niet-reguliere kanalen worden verkocht zijn vervalst of ongereguleerd — risico op onzuiverheden, verkeerde dosering en gezondheidsgevaar.

Samenvatting en klinische overwegingen

Groeihormoon/somatropine is een essentieel endocrien hormoon met brede effecten op groei, metabolisme en weefselhomeostase. Recombinant human GH is een waardevol therapeutisch middel bij meerdere goedgedocumenteerde indicaties, vooral groeihormoontekort bij kinderen en volwassenen. Tegelijkertijd brengt GH-therapie substantiële bijwerkingsrisico’s met zich mee, waaronder metabole veranderingen, oedeem en mogelijk verhoogde oncologische risico’s; daarom is zorgvuldige patiëntselectie, dosis-aanpassing en langdurige follow-up verplicht.

Belangrijke klinische principes:

• Dosis op maat: beginnen laag en titreren op klinisch effect en IGF-1 niveaus, met continue evaluatie van bijwerkingen.
• Contra-indicaties en monitoring: geen gebruik bij actieve kanker; monitor glucose, schildklierfunctie, IGF-1 en bijwerkingen.
• Juridisch en ethisch: gebruik buiten goedgekeurde indicaties (zoals performance enhancement of anti-aging) is medisch onaanvaardbaar, veelal illegaal en door sportautoriteiten verboden.

Voor zorgverleners en patiënten: overleg met een endocrinoloog wordt aanbevolen bij twijfel over indicatie, risicobeoordeling of monitoring van GH-therapie.